Είμαστε τα πάντα – και πολύ περισσότερα.

Η Φουντίνα βρίσκεται λίγα χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Ποντγκόριτσα, στη γη των Κούτσι, εκεί όπου τα βουνά υψώνονται προς τα αλβανικά σύνορα και ο ποταμός Τσίγιεβνα ανοίγει τον δρόμο του μέσα από τον βράχο. Ένα μικρό χωριό: στην απογραφή του 2011 ζούσαν εδώ 237 άνθρωποι – Αλβανοί, Μαυροβούνιοι και Σέρβοι, πόρτα με πόρτα.

Το όνομα συνήθως προέρχεται από τα αλβανικά: fund σημαίνει «τέλος». Για αιώνες η Φουντίνα ήταν ένας τόπος στην άκρη – στην άκρη αυτοκρατοριών, φυλετικών εδαφών, γλωσσών. Μόλις το 1880, μετά το Συνέδριο του Βερολίνου, το χωριό πέρασε στο Μαυροβούνιο. Κι όμως, όπως τόσοι συνοριακοί τόποι, δεν είναι τέλος αλλά αρχή: ένας τόπος όπου οι κόσμοι αγγίζονται.

Ελάχιστες χώρες της Ευρώπης είναι τόσο μικρές και ταυτόχρονα τόσο επιβλητικές. Σε λίγο λιγότερα από 14.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα – έκταση μικρότερη από το γερμανικό κρατίδιο Σλέσβιχ-Χολστάιν – θάλασσα και ψηλά βουνά, παρθένο δάσος και φαράγγι βρίσκονται τόσο κοντά, που μπορεί κανείς το πρωί να κολυμπήσει στην Αδριατική και το απόγευμα να σταθεί στο χιόνι του Ντούρμιτορ. Το όνομά του το χρωστά στα «μαύρα βουνά»: Crna Gora, Mali i Zi, Montenegro – σκοτεινά δασωμένα, απόκρημνα, άγρια.

Στον βορρά υψώνεται το Ντούρμιτορ με την κορυφή Μπόμποτοφ Κουκ (2.523 μ.), τη Μαύρη Λίμνη και το φαράγγι του Τάρα – με βάθος έως 1.300 μέτρα, το βαθύτερο φαράγγι της Ευρώπης· το εθνικό πάρκο είναι μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO. Στο εθνικό πάρκο Μπιογκράντσκα Γκόρα βρίσκεται ένα από τα τελευταία παρθένα δάση της Ευρώπης, ενώ στον νότο, στα σύνορα με την Αλβανία, υψώνονται τα Προκλέτιε, τα «καταραμένα βουνά». Και πάνω από όλα αγρυπνά το Λόβτσεν, στην κορυφή του οποίου είναι θαμμένος ο ποιητής-ηγεμόνας Νιέγκος.

Κάτω περιμένει η θάλασσα: σχεδόν 300 χιλιόμετρα αδριατικής ακτής με κόλπους, βράχια και αμμουδιές. Ο κόλπος του Κότορ εισχωρεί σαν φιόρδ βαθιά στα βουνά – ένα από τα ωραιότερα φυσικά λιμάνια του κόσμου. Ανάμεσα στην Ποντγκόριτσα και την Αλβανία απλώνεται η λίμνη της Σκόδρας, η μεγαλύτερη λίμνη των Βαλκανίων, με χαλιά από νούφαρα, ψαροχώρια και τους σπάνιους αργυροπελεκάνους.

Και το κλίμα δεν γνωρίζει μονοτονία. Στις ακτές επικρατεί μεσογειακό κλίμα με πάνω από 240 ηλιόλουστες μέρες τον χρόνο, στο εσωτερικό ηπειρωτική ζέστη, στον βορρά αλπικός χειμώνας. Όταν ο βοριάς (bora) πέφτει από τα βουνά ή ο νοτιάς (jugo) φέρνει βροχή από τη θάλασσα, ο καιρός αλλάζει μέσα σε λίγες ώρες – και στον ορεινό όγκο Όριεν, πάνω από τον κόλπο του Κότορ, βρίσκεται το Τσρκβιτσε, ένα από τα πιο βροχερά μέρη της Ευρώπης, μόλις λίγα χιλιόμετρα από ηλιόλουστες παραλίες.

Η Ποντγκόριτσα, η πρωτεύουσα, βρίσκεται εκεί όπου σμίγουν οι ποταμοί Μόρατσα και Ρίμπνιτσα. Δίπλα της βρισκόταν η ιλλυρορωμαϊκή πόλη Δόκλεα· τον Μεσαίωνα ο τόπος λεγόταν Ρίμπνιτσα, και από το 1474 οι Οθωμανοί έχτισαν εδώ ένα φρούριο. Σχεδόν ολοσχερώς κατεστραμμένη στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η πόλη ονομαζόταν από το 1946 ως το 1992 Τίτογκραντ – σήμερα είναι νεανική και ζωντανή, με περίπου 190.000 κατοίκους, και μόλις ένα βήμα από τη Φουντίνα.

Το Τσέτινιε, που ιδρύθηκε το 1482 από τον Ιβάν Τσρνόγεβιτς, ήταν επί αιώνες η πρωτεύουσα του Μαυροβουνίου: έδρα των πριγκίπων-επισκόπων, αργότερα του βασιλιά, με πρεσβείες από όλη την Ευρώπη. Σήμερα φέρει περήφανα τον τίτλο «Παλιά Βασιλική Πρωτεύουσα» και φιλοξενεί μοναστήρια, μουσεία και την Εθνική Βιβλιοθήκη.

Το Κότορ έχει ηλικία πάνω από 2.000 χρόνια: οι Ρωμαίοι το ονόμαζαν Ascrivium, από το 1420 ως το 1797 ανήκε στη Βενετία. Τα τείχη του σκαρφαλώνουν για πάνω από 4 χιλιόμετρα στην πλαγιά του βουνού, ο καθεδρικός ναός του Αγίου Τρύφωνα καθαγιάστηκε το 1166 – η παλιά πόλη και ο κόλπος είναι μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO. Ακριβώς δίπλα βρίσκεται το Πέραστ με το νησάκι «Παναγία του Βράχου», που σύμφωνα με τον θρύλο το ύψωσαν οι ναυτικοί πέτρα πέτρα μέσα από τη θάλασσα.

Η Μπούντβα είναι ένας από τους αρχαιότερους οικισμούς της Αδριατικής – σύμφωνα με τον μύθο την ίδρυσε ο Έλληνας ήρωας Κάδμος. Η τειχισμένη παλιά πόλη και η νησιωτική πόλη Σβέτι Στέφαν είναι σήμερα σύμβολα της ακτής. Το Χέρτσεγκ Νόβι ιδρύθηκε το 1382 από τον Βόσνιο βασιλιά Τβρτκο και οφείλει το όνομά του στον δούκα – Herceg – Στιέπαν Βούκτσιτς Κόσατσα· το αποκαλούν πόλη των σκαλοπατιών και των μιμόζων.

Στο Μπαρ φυτρώνει μια ελιά που λέγεται ότι είναι πάνω από 2.000 ετών – ένα από τα αρχαιότερα δέντρα της Ευρώπης. Τα ερείπια του Στάρι Μπαρ διηγούνται για Βυζαντινούς, Βενετούς και Οθωμανούς· από το 1878 το Μπαρ ανήκει στο Μαυροβούνιο και είναι το σημαντικότερο λιμάνι του. Στο νοτιότερο άκρο βρίσκεται το Ουλτσίν (Ulqin), το αρχαίο Ολκίνιον, μια πόλη με αλβανική πλειονότητα, κάποτε διαβόητη για τους ναυτικούς και τους πειρατές της – σύμφωνα με τον θρύλο, εδώ λέγεται ότι κρατήθηκε αιχμάλωτος ακόμη και ο Θερβάντες. Σήμερα προσελκύουν τους επισκέπτες η αμμουδιά Βέλικα Πλάζα, μήκους 12 χιλιομέτρων, και το νησί Άντα Μπογιάνα.

Στο εσωτερικό βρίσκεται το Νίκσιτς, η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της χώρας, η ρωμαϊκή Άντερβα, που απελευθερώθηκε από τους Οθωμανούς το 1877· την μπίρα της την ξέρουν όλοι στο Μαυροβούνιο. Και ψηλά στον βορρά, σε υψόμετρο περίπου 1.450 μέτρων, βρίσκεται το Ζάμπλιακ – η ψηλότερη πόλη των Βαλκανίων και η πύλη του Ντούρμιτορ.

Και οι άνθρωποι; Περίπου 620.000 ζουν στο Μαυροβούνιο – Μαυροβούνιοι, Σέρβοι, Βόσνιοι, Αλβανοί, Κροάτες και πολλοί άλλοι. Είναι από τους ψηλότερους ανθρώπους του κόσμου, και η φιλοξενία τους είναι θρυλική: όποιος χτυπήσει την πόρτα, παίρνει καφέ, ρακί και μια θέση στο τραπέζι. Κανείς δεν βιάζεται – polako, σιγά σιγά –, το βράδυ κάνουν βόλτα στο κόρσο, τραγουδούν, γελούν, μαλώνουν και ξαναφιλιώνουν. Αυτοί ακριβώς οι άνθρωποι απέδειξαν επί πάνω από χίλια χρόνια ότι σε αυτά τα βουνά μπορεί κανείς να ζει μαζί με τους άλλους.

Το ταξίδι ξεκινά μακριά στην ανατολή. Οι περισσότεροι ερευνητές τοποθετούν την πρώτη πατρίδα των Σλάβων στις απέραντες πεδιάδες ανάμεσα στον Βιστούλα, τον Πρίπιατ και τον Δνείπερο – στο έδαφος της σημερινής Ουκρανίας, της Λευκορωσίας και της Πολωνίας. Ουκρανία δεν υπήρχε τότε: οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι ονόμαζαν αυτή τη γη Σαρματία ή Σκυθία· στους ευρωπαϊκούς χάρτες από τον 16ο αιώνα και μετά οι απέραντες εκτάσεις της ανατολής ονομάστηκαν αργότερα Ταρταρία. Από εδώ, τον 5ο και 6ο αιώνα, σλαβικές φυλές κινήθηκαν δυτικά και νότια – ανάμεσά τους και οι πρόγονοι των Σορβών και των Σέρβων.

Γύρω στο 950 ο βυζαντινός αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ζ΄ ο Πορφυρογέννητος έγραψε ένα βιβλίο για τον γιο του: το «Προς τον ίδιον υιόν Ρωμανόν», γνωστό ως De Administrando Imperio. Σε αυτό αφηγείται για τους «αβάπτιστους Σέρβους, που λέγονται και Λευκοί», οι οποίοι ζούσαν στον βορρά, πέρα από την Ουγγαρία – σε μια χώρα που αργότερα ονομάστηκε Λευκή Σερβία. Μετά τον θάνατο του άρχοντά τους, ο ένας από δύο αδελφούς, λέει, οδήγησε το μισό λαό προς τον νότο – στον αυτοκράτορα Ηράκλειο (610–641), ο οποίος τους έδωσε γη στα Βαλκάνια.

Το άλλο μισό έμεινε. Τους απογόνους τους τους γνωρίζουμε και σήμερα: είναι οι Σορβοί της Λουσατίας, γύρω από το Μπάουτσεν – στην καρδιά της Γερμανίας. Αυτοαποκαλούνται Serbja, οι Σέρβοι των Βαλκανίων Srbi: είναι το ίδιο αρχαίο σλαβικό όνομα. Έτσι ο δρόμος των προγόνων οδηγεί από τη σημερινή Ουκρανία, μέσω της Λουσατίας, ως το Μαυροβούνιο – και η ιστορία ενός μικρού χωριού κοντά στην Ποντγκόριτσα αρχίζει στον Δνείπερο και στον Σπρέε.

Οι ίδιοι οι Σορβοί εμφανίζονται νωρίς στο φως της ιστορίας: το φραγκικό Χρονικό του Φρεδεγάριου αναφέρει για το έτος 631 έναν «Dervanus, δούκα του λαού των Σούρβων», ο οποίος προσχώρησε στο σλαβικό κράτος του Σάμο. Επί αιώνες οι Σορβοί ζούσαν ανάμεσα στους ποταμούς Ζάαλε, Έλβα και Νάισε· πόλεμοι, η πίεση του εποικισμού και αργότερα οι απαγορεύσεις της γλώσσας τους τους απώθησαν – όμως έμειναν. Σήμερα περίπου 60.000 άνθρωποι μιλούν ακόμη άνω και κάτω σορβικά, στο Μπάουτσεν (Budyšin) και στο Κότμπους (Chóśebuz) οι πινακίδες των οικισμών είναι δίγλωσσες, και οι Σορβοί είναι αναγνωρισμένοι στη Γερμανία ως εθνική μειονότητα.

Ένας λαός, δύο δρόμοι: οι μεν έμειναν στον Σπρέε και διαφύλαξαν τη γλώσσα τους στην καρδιά της Γερμανίας, οι δε προχώρησαν πέρα από τον Δούναβη ως την Αδριατική και τα βουνά του Μαυροβουνίου. Το ότι και οι δύο, ύστερα από σχεδόν 1400 χρόνια, φέρουν ακόμη το ίδιο όνομα είναι ένα από τα ωραιότερα αινίγματα της Ευρώπης.

Και οι Σορβοί δεν έζησαν ποτέ μόνοι. Όταν τον 6ο και 7ο αιώνα έφτασαν στον Ζάαλε και τον Έλβα, βρήκαν μια γη όπου πριν από αυτούς ζούσαν γερμανικές φυλές – και σύντομα Σλάβοι και γερμανικά φύλα, αργότερα Σορβοί και Γερμανοί, ζούσαν πόρτα με πόρτα. Εμπορεύονταν μεταξύ τους, παντρεύονταν μεταξύ τους, γιόρταζαν μαζί. Την ωραιότερη απόδειξη τη φέρουν ως σήμερα στο όνομά τους πολλές γερμανικές πόλεις: η Λειψία προέρχεται από το σορβικό Lipsk, «τόπος των φλαμουριών», η Δρέσδη από το Drežďany, «άνθρωποι του παρόχθιου δάσους», το Κέμνιτς από το Kamjenica, «πέτρινο ρυάκι» – και το Γκέρλιτς, το Τσιτάου και το Μπάουτσεν έχουν επίσης σλαβικές ρίζες. Όποιος μοιράζεται έτσι τα ονόματα των πόλεών του, ήταν επί αιώνες γείτονας και φίλος.

Η πρώτη πατρίδα των Σλάβων ανάμεσα στον Βιστούλα και τον Δνείπερο είναι η πιο διαδεδομένη επιστημονική άποψη. Η μετανάστευση των «Λευκών Σέρβων» προέρχεται από μία μόνο πηγή του 10ου αιώνα και θεωρείται υπόθεση· το κοινό όνομα Σέρβων και Σορβών είναι γλωσσολογικά βέβαιο. «Ταρταρία» είναι όνομα μεταγενέστερων χαρτών, όχι της εποχής της μετανάστευσης.

Στο ίδιο βιβλίο ο αυτοκράτορας αφηγείται και για τους Λευκούς Κροάτες – τους Χρωβάτους – που ήρθαν επίσης από τον βορρά και εγκαταστάθηκαν στην Αδριατική. Σέρβοι και Κροάτες: δύο αδελφοί λαοί με την ίδια γλώσσα, τον ίδιο θρύλο καταγωγής, το ίδιο ταξίδι.

Χίλια χρόνια αργότερα οι Αψβούργοι έκαναν τους Κροάτες και Σέρβους αγρότες συνοριοφύλακες του Στρατιωτικού Συνόρου τους απέναντι στους Οθωμανούς. Κροάτες ιππείς πολέμησαν στον Τριακονταετή Πόλεμο ως τη Γαλλία – το δεμένο μαντίλι του λαιμού τους το έλεγαν στο Παρίσι à la croate. Έτσι ήρθε στον κόσμο η γραβάτα. Κι έτσι άρχισε κι αυτό που διατρέχει όλη την ιστορία: οι μεγάλες αυτοκρατορίες χρησιμοποιούσαν τους μικρούς λαούς τον έναν για τον άλλον και τον έναν εναντίον του άλλου – στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο Κροάτες με αυστροουγγρική στολή βάδισαν κατά της Σερβίας, και η Βιέννη υποστήριζε σκόπιμα τους Αλβανούς ως αντίβαρο στη Σερβία και το Μαυροβούνιο.

Πού βρισκόταν η Λευκή Κροατία; Πολλοί ιστορικοί την αναζητούν στον άνω ρου του Βιστούλα και στη Βοημία – στη γη γύρω από τη σημερινή Κρακοβία. Ο θρύλος της πόλης αναφέρει βέβαια ως ιδρυτή τον άρχοντα Κρακ, που λέγεται ότι νίκησε τον δράκο του Βάβελ· ότι όμως σε αυτή την περιοχή ζούσαν κάποτε οι Χρωβάτοι, πριν ένα μέρος τους μετακινηθεί προς τον νότο, ορισμένοι ερευνητές το θεωρούν αρκετά πιθανό. Έτσι η Κρακοβία και το Ζάγκρεμπ, ο Βιστούλας και η Αδριατική θα συνδέονταν με την ίδια μετανάστευση – όπως το Μπάουτσεν και η Ποντγκόριτσα.

Και τους Κροάτες με τους Γερμανούς τους ενώνει μια μακρά φιλία: επί αιώνες ανήκαν μαζί στην αυτοκρατορία των Αψβούργων, υπηρέτησαν στα ίδια συντάγματα, έχτισαν τις ίδιες πόλεις – και ως σήμερα εκατοντάδες χιλιάδες Κροάτες ζουν στη Γερμανία, ως γείτονες, συνάδελφοι και φίλοι.

Πολύ πριν έρθουν οι Σλάβοι, εδώ ζούσαν οι Ιλλυριοί. Πολλοί βλέπουν σε αυτούς τους προγόνους των Αλβανών – αυτό δεν έχει ξεκαθαριστεί πλήρως, όμως ένα είναι βέβαιο: οι άνθρωποι των βουνών του Μαυροβουνίου και της Βόρειας Αλβανίας είναι εδώ και χιλιετίες ένα μείγμα όλων όσοι έζησαν ποτέ εδώ.

Οι ίδιοι οι Κούτσι είναι το καλύτερο παράδειγμα. Αναφέρονται πρώτη φορά το 1330 ως αλβανική ποιμενική κοινότητα, και τον 17ο αιώνα μιλούσαν ήδη κυρίως σλαβικά – κι όμως έμειναν συγγενείς με τις γειτονικές αλβανικές φυλές. Μία φυλή, δύο γλώσσες, δύο εκκλησίες, μία τιμή. Όποιος ψάχνει εδώ «καθαρό αίμα», ψάχνει μάταια. Μπορεί κανείς να πει μόνο: Είμαστε τα πάντα – και πολύ περισσότερα.

Οι Ιλλυριοί δεν ήταν ένας ενιαίος λαός, αλλά πολλές φυλές ανάμεσα στην Αδριατική και τον Δούναβη – και ορισμένες ίδρυσαν ισχυρά βασίλεια. Η βασίλισσα Τεύτα κυβερνούσε γύρω στο 230 π.Χ. από τον Ρίζονα, το σημερινό Ρίσαν στον κόλπο του Κότορ, και αψήφησε τη ρωμαϊκή ναυτική δύναμη. Ο τελευταίος Ιλλυριός βασιλιάς, ο Γένθιος, είχε την έδρα του στην αρχαία Σκόδρα, τη σημερινή Shkodra, ώσπου η Ρώμη τον νίκησε το 168 π.Χ. Πολύ κοντά στη Φουντίνα βρισκόταν η Δόκλεα, το κύριο κέντρο της ιλλυρικής φυλής των Δοκλεατών· τα ρωμαϊκά της ερείπια στέκουν ως σήμερα στην άκρη της Ποντγκόριτσα, και από αυτήν πήρε το όνομά του το μεσαιωνικό πριγκιπάτο της Δούκλιας.

Με το σημερινό τους όνομα οι Αλβανοί εμφανίζονται τον 11ο αιώνα σε βυζαντινές πηγές· ήδη ο αρχαίος γεωγράφος Πτολεμαίος γνώριζε μια φυλή, τους «Αλβανούς» (Albanoi), με την πόλη Αλβανόπολη. Οι ίδιοι αυτοαποκαλούνται Shqiptarë και τη χώρα τους Shqipëria – όνομα που συχνά ερμηνεύεται ως «χώρα των αετών». Αν οι Αλβανοί είναι άμεσοι απόγονοι των Ιλλυριών, δεν έχει ξεκαθαριστεί οριστικά· βέβαιο είναι ότι οι πρόγονοί τους έχουν την πατρίδα τους σε αυτά τα βουνά από την αρχαιότητα.

Οι Σέρβοι δεν κατέκτησαν αυτή τη γη. Οι Σλάβοι ήρθαν τον 6ο και 7ο αιώνα ως έποικοι – και εγκαταστάθηκαν δίπλα στους ανθρώπους που ζούσαν ήδη εδώ. Οι ξένοι έγιναν γείτονες, οι γείτονες συγγενείς. Για πάνω από χίλια χρόνια έζησαν ειρηνικά μαζί: με κρασί, τραγούδι και χορό, με γάμους πάνω από κάθε σύνορο, με φιλοξενία και έντιμες πράξεις – ώσπου τον 19ο αιώνα πολιτικοί άρχισαν να στρέφουν τους ανθρώπους τον έναν εναντίον του άλλου.

Τα μεγάλα βιβλία ιστορίας μιλούν για πολέμους. Η ζωή στα χωριά λέει κάτι άλλο: για τη μπέσα, τον ιερό λόγο που τηρείται, και για την αδελφοποίηση ανάμεσα σε οικογένειες και φυλές, πάνω από τα όρια γλώσσας και πίστης. Το 1613 οι Κούτσι, οι Βασογέβιτσι, οι Μπιελοπάβλιτσι και οι Πίπερι ορκίστηκαν πίστη ενάντια στους Οθωμανούς μαζί με τις αλβανικές φυλές Χότι, Καστράτι, Κελμέντι και Σκρέλι – η «Ένωση των Βουνών».

Ως σήμερα Ορθόδοξοι, Καθολικοί και Μουσουλμάνοι κουβαλούν μαζί τον σταυρό του αγίου Ιωάννη Βλαδίμηρου στο όρος Ρούμια. Στη μάχη του Κοσσυφοπεδίου το 1389, σύμφωνα με μεταγενέστερες παραδόσεις, στο πλευρό των Σέρβων στάθηκαν και Αλβανοί άρχοντες. Και για τη δυναστεία των Μπάλσιτς, που κυβέρνησε τη Ζέτα, ακόμη διαφωνούν αν ήταν Σέρβοι ή Αλβανοί – ίσως επειδή ήταν και τα δύο.

Δεν ήταν παράδεισος. Υπήρχαν έριδες και βεντέτες – αλλά γίνονταν ανάμεσα σε γένη, όχι ανάμεσα σε λαούς. Ο Αλβανός από το διπλανό βουνό ήταν κουμπάρος, κουνιάδος, αδελφοποιτός.

Μετά τη μάχη του Κοσσυφοπεδίου το 1389, οι Οθωμανοί προχώρησαν βήμα βήμα στα Βαλκάνια. Το 1474 έχτισαν ένα φρούριο στην Ποντγκόριτσα, το 1496 έπεσε το πριγκιπάτο της Ζέτας. Στα βουνά όμως η εξουσία του σουλτάνου έμεινε αδύναμη: φυλές όπως οι Κούτσι, οι Χότι ή οι Μπιελοπάβλιτσι αυτοκυβερνώνταν σύμφωνα με τους δικούς τους νόμους, και στο Τσέτινιε οι πρίγκιπες-επίσκοποι κρατούσαν ζωντανή την ελευθερία του Μαυροβουνίου.

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν ήταν αυτοκρατορία μόνο των Τούρκων. Ένας από τους ισχυρότερους μεγάλους βεζίρηδές της, ο Μεχμέτ Πασάς Σοκόλοβιτς, ήταν Σέρβος από τη Βοσνία, που χάρισε στον τόπο του τη φημισμένη γέφυρα του Βίσεγκραντ· η οικογένεια μεγάλων βεζίρηδων Κιοπρουλού είχε αλβανικές ρίζες. Σέρβοι, Αλβανοί, Έλληνες, Βόσνιοι και Τούρκοι υπηρέτησαν την αυτοκρατορία – και στις πόλεις ζούσαν πόρτα με πόρτα: εκκλησία, τζαμί και συναγωγή βρίσκονταν συχνά στον ίδιο δρόμο.

Υπήρξαν καταπίεση, φόροι και αιματηρές εξεγέρσεις – από αυτές γεννήθηκε τελικά η ελευθερία του Μαυροβουνίου, που επισφραγίστηκε το 1878 στο Βερολίνο. Κι όμως, και σε αυτούς τους αιώνες τα χάσματα χώριζαν κυβερνώντες και κυβερνωμένους, όχι τους γείτονες στο χωριό. Ο τουρκικός καφές, η λέξη komšija για τον γείτονα – από το τουρκικό komşu – και πολλά τραγούδια διηγούνται ως σήμερα πόσο βαθιά αναμείχθηκαν αυτοί οι κόσμοι.

Το καλοκαίρι του 1876 ένας οθωμανικός στρατός περίπου 40.000 ανδρών υπό τον Μαχμούτ Πασά κινήθηκε εναντίον των Κούτσι και του Μέντουν. Απέναντί του στέκονταν περίπου 5.000 μαχητές: τα τάγματα των Κούτσι υπό τον βοεβόδα Μάρκο Μιλιάνοφ, οι άνδρες του Ίλια Πλάμενατς, οι Μαρτίνιτσι, οι Μπρατονόζιτσι, το Τσέκλιν και το Λιουμπότιν – και περίπου 200 μαχητές από το Ζατρίγιεμπατς, Καθολικοί Αλβανοί, ώμο με ώμο με τους Μαυροβούνιους γείτονές τους.

Ένας Μαυροβούνιος μουσουλμάνος τους αποκάλυψε το οθωμανικό σχέδιο επίθεσης. Έτσι, ανήμερα του Προφήτη Ηλία, στις 2 Αυγούστου 1876 (με το τότε ιουλιανό ημερολόγιο· με το σημερινό στις 14 Αυγούστου), χτύπησαν μία μέρα νωρίτερα. Ως το βράδυ ο μεγάλος στρατός είχε ηττηθεί· οι Μαυροβούνιοι θρήνησαν 279 νεκρούς, οι Οθωμανοί πολλαπλάσιους. Η νίκη της Φουντίνα θεωρείται η λαμπρότερη εκείνου του πολέμου και άνοιξε τον δρόμο για την αναγνώριση του Μαυροβουνίου στο Συνέδριο του Βερολίνου το 1878.

Αξίζει να το διαβάσει κανείς δύο φορές: Ορθόδοξοι Κούτσι, Καθολικοί Αλβανοί και ένας μουσουλμάνος βοηθός – μαζί. Αυτή είναι η Φουντίνα.

„Ηρωισμός είναι όταν προστατεύεις τον εαυτό σου από τους άλλους. Ανθρωπιά είναι όταν προστατεύεις τους άλλους από τον εαυτό σου.“

Αποδίδεται στον Μάρκο Μιλιάνοφ

Στη Φουντίνα ζει εδώ και γενιές το γένος των Πέρκοβιτς – στην αλβανική μορφή Πέρκαϊ. Το μαυροβουνιακό λεξικό επωνύμων καταγράφει την αδελφότητα στο Λιουχάρι (Φουντίνα) στη γη των Κούτσι· και τα δύο ονόματα σημαίνουν το ίδιο γένος. Πέρκοβιτς σημαίνει «απόγονος του Πέρκο», υποκοριστικού του Πέταρ – Πέτρος, «ο βράχος». Μετά το 1880 οι αλβανικές οικογένειες της περιοχής έπρεπε να πάρουν μαυροβουνιακές μορφές επωνύμων: το Πέρκαϊ έγινε Πέρκοβιτς.

Πάνω από τη γη των Κούτσι δεσπόζει το φρούριο του Μέντουν – το αρχαίο Μετέων των Ιλλυριών, επί αιώνες έδρα της φυλής, που απελευθερώθηκε το 1877 από τον Μάρκο Μιλιάνοφ. Είναι το κάστρο των Κούτσι· στη σκιά του απλώνονται οι αδελφότητες της Φουντίνα.

Το ίδιο λεξικό καταγράφει την παράδοση ότι οι Πέρκοβιτς κατάγονται από τους αδελφούς Ντιούρο και Κρστο Μαρτίνοβιτς από το Μπάγιτσε κοντά στο Τσέτινιε, την παλιά βασιλική πρωτεύουσα. Οι Μαρτίνοβιτς του Μπάγιτσε ανήκαν στις οικογένειες που στο παλιό Μαυροβούνιο έφεραν τον κληρονομικό τιμητικό τίτλο Serdar (σερντάρης, πολέμαρχος) – έναν από τους τίτλους ευγενείας του Μαυροβουνίου, δίπλα στον Vojvoda (βοεβόδας) και τον Knez (κνέζος, τοπικός άρχοντας). Μέσα στην ίδια την οικογένεια διηγούνται ότι οι Πέρκοβιτς είναι απόγονοι μιας παλιάς ιπποτικής δυναστείας.

Μετά τη νίκη επί των Οθωμανών, ο ηγεμονικός οίκος – έτσι διηγείται η οικογένεια – της χάρισε γη. Η γη γύρω από το βουνό πάνω από τη Φουντίνα είναι ως σήμερα στα χέρια της, και τα γειτονικά χωριά ανάγονται σε απογόνους ενός Πέρκοβιτς.

Πέτρος, ο βράχος – το όνομα τα λέει όλα. Κατά την παράδοση, οι άνδρες της οικογένειας στάθηκαν το καλοκαίρι του 1876 στη Φουντίνα σταθεροί σαν βράχος, ώμο με ώμο με τους γείτονές τους, για την ελευθερία της κοιλάδας τους.

Στη Δυτική Ευρώπη, άνδρες που υπερασπίστηκαν έτσι την κοιλάδα τους θα είχαν χριστεί ιππότες. Στα βουνά του Μαυροβουνίου δεν υπήρχε χρίσμα ιπποτών – εδώ τους λένε απλώς junaci, ήρωες, και τους υμνούν με τη γκούσλα. Ως σήμερα τραγουδιούνται στο Μαυροβούνιο τραγούδια για τους ήρωες των Πέρκοβιτς από τα παλιά χρόνια. Ο τίτλος περνά· το τραγούδι μένει.

Σήμερα το γένος είναι σκορπισμένο μακριά, σε πολλές ηπείρους: Πέρκοβιτς και Πέρκαϊ ζουν από τη Νέα Υόρκη ως την Ισπανία, στο Μαυροβούνιο, την Αλβανία, το Κοσσυφοπέδιο, τη Σερβία και την Κροατία, στην Ουγγαρία και τη Βουλγαρία, στην Ιταλία ως κάτω στον νότο, στη Γερμανία, την Αγγλία και τις σκανδιναβικές χώρες, στη Ρωσία και στη σημερινή Ουκρανία. Όπου κι αν ζουν – οι ρίζες τους οδηγούν πίσω στο μικρό χωριό κάτω από το φρούριο του Μέντουν.

Έτσι οι Πέρκοβιτς είναι ένα παλιό ευγενές γένος της τιμής: η θέση τους δεν πηγάζει από έγγραφα ξένων αυλών, αλλά από το μόνο που μετρούσε στο παλιό Μαυροβούνιο – čojstvo i junaštvo, ανθρωπιά και ανδρεία, και τον λόγο που κρατάς. Σέρβοι, Αλβανοί, Ιλλυριοί; Είναι ό,τι είναι κι αυτή η γη: ένα κράμα αιώνων ειρηνικής συμβίωσης.

Τεκμηριωμένο: η αδελφότητα Πέρκοβιτς/Πέρκαϊ στη Φουντίνα (λεξικό επωνύμων «Prezimena u Crnoj Gori») και ο τίτλος Serdar των Μαρτίνοβιτς. Οικογενειακή παράδοση: καταγωγή από τους Μαρτίνοβιτς του Μπάγιτσε, η ιπποτική δυναστεία και η δωρεά γης μετά το 1876· η ιδιοκτησία της γης συνεχίζεται ως σήμερα.

Τον 19ο αιώνα ήρθε στα Βαλκάνια μια καινούργια λέξη: έθνος. Οι μεγάλες δυνάμεις – Βιέννη, Αγία Πετρούπολη, Κωνσταντινούπολη, αργότερα Βερολίνο – χάραζαν σύνορα σε χάρτες που κανένας βοσκός δεν είχε δει ποτέ. Το 1878, στο Συνέδριο του Βερολίνου, αποφάσιζαν για χωριά που τα ονόματά τους οι διπλωμάτες δεν μπορούσαν καν να προφέρουν. Προγράμματα όπως το σερβικό Načertanije (1844) και ο αλβανικός Σύνδεσμος του Πρίζρεν (1878) μετέτρεψαν τους γείτονες σε αντιπάλους.

Τον 20ό αιώνα το παιχνίδι επαναλήφθηκε – τελευταία φορά τη δεκαετία του 1990, όταν διαλυόταν η Γιουγκοσλαβία. Πολιτικοί και εθνικιστές, μέσα από εφημερίδες, ραδιόφωνο και τηλεόραση, φούντωναν σκόπιμα τον φόβο για τον γείτονα, για να κερδίσουν εξουσία και γη. Στο Κοσσυφοπέδιο, στη Βοσνία, στην Κροατία το τίμημα το πλήρωσαν οι απλοί άνθρωποι – Σέρβοι, Αλβανοί, Κροάτες, Βόσνιοι. Κανείς τους δεν το είχε θελήσει.

Είναι η παλαιότερη συνταγή της εξουσίας: Divide et impera – διαίρει και βασίλευε. Όποιος στρέφει τους ανθρώπους τον έναν εναντίον του άλλου, δεν χρειάζεται πια να τους κυβερνά ο ίδιος. Και την ιστορία που μπήκε έπειτα στα σχολικά βιβλία την έγραψαν – όπως πάντα – οι νικητές.

Και ως σήμερα τίποτα δεν έχει αλλάξει. Σε όλο τον κόσμο τα μέσα ενημέρωσης βρίσκονται στα χέρια των ισχυρών – και χρησιμοποιούνται για να συνεχίσουν να κατευθύνουν και να χειραγωγούν τους ανθρώπους. Η συμβουλή μου: αφήστε τις εφημερίδες, κλείστε τις ειδήσεις – και τις δημόσιες – και αμφισβητήστε τα πάντα, πραγματικά τα πάντα, με μεγάλη προσοχή.

Και οι ισχυροί αυτού του κόσμου θα καταλάβουν κάποια μέρα ότι όλα αυτά δεν έχουν νόημα. Θα κριθούν κι αυτοί, αν δεν καταλάβουν ότι δεν θα τους φτάνει ποτέ. Μόνο η αγάπη – η αγάπη για όλα τα έμβια όντα – μπορεί να γεμίσει τη μαύρη τρύπα μέσα τους, που τους βαραίνει και εξαιτίας της οποίας κάποια μέρα θα χάνονταν στο τίποτα. Η αγάπη τη γεμίζει με μια δύναμη που ζει αιώνια – και με ένα όνομα που μένει αλησμόνητο.

Κάθε παιδί, κάθε γυναίκα, κάθε άνδρας σε αυτά τα βουνά κουβαλά μέσα του Σέρβους και Αλβανούς, Ιλλυριούς και Σλάβους, Καθολικούς, Ορθόδοξους και Μουσουλμάνους. Είμαστε τα πάντα – και πολύ περισσότερα. Όπως κάθε άνθρωπος σε αυτόν τον κόσμο.

Όλοι εμείς οι άνθρωποι θέλουμε μόνο ένα πράγμα: να ξυπνάμε το πρωί, να ζούμε τη μέρα με τους αγαπημένους μας, να γιορτάζουμε, να είμαστε χαρούμενοι και ευτυχισμένοι – όπως ήμασταν παιδιά. Το μίσος σπάρθηκε. Δεν είναι η κληρονομιά μας. Πρέπει επιτέλους να τελειώσει.

«Φουντίνα» σημαίνει «τέλος». Ας είναι το τέλος του μίσους – και η αρχή για κάτι καινούργιο.