Ne jemi gjithçka – dhe shumë më tepër.

Fundina ndodhet disa kilometra në verilindje të Podgoricës, në trevën e Kuçit, aty ku malet ngjiten drejt kufirit shqiptar dhe lumi Cem çan rrugën e tij nëpër shkëmb. Një fshat i vogël: sipas regjistrimit të vitit 2011 këtu jetonin 237 banorë – shqiptarë, malazezë dhe serbë, derë më derë.

Emri zakonisht shpjegohet nga fjala shqipe fund. Për shekuj me radhë Fundina ishte një vend në skaj – në skaj të perandorive, të trevave fisnore, të gjuhëve. Vetëm më 1880, pas Kongresit të Berlinit, fshati iu bashkua Malit të Zi. E megjithatë, si kaq shumë vende kufitare, ai nuk është fund, por fillim: një vend ku botët prekin njëra-tjetrën.

Pak vende në Evropë janë kaq të vogla dhe njëkohësisht kaq madhështore. Në pak më pak se 14.000 kilometra katrorë – më pak se landi gjerman Schleswig-Holstein – deti dhe malet e larta, pylli i virgjër dhe kanioni janë aq afër njëri-tjetrit, sa në mëngjes mund të notosh në Adriatik dhe pasdite të qëndrosh në borën e Durmitorit. Emrin ia dhanë „malet e zeza“: Crna Gora, Mali i Zi, Montenegro – të veshura me pyje të errëta, të thepisura, të egra.

Në veri ngrihet Durmitori me majën Bobotov Kuk (2.523 m), me Liqenin e Zi dhe me kanionin e Tarës – me thellësi deri në 1.300 metra, kanioni më i thellë i Evropës; parku kombëtar është pjesë e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s. Në parkun kombëtar Biogradska Gora ndodhet një nga pyjet e fundit të virgjëra të Evropës, ndërsa në jug, në kufi me Shqipërinë, ngrihen Bjeshkët e Nemuna (Prokletije), „malet e mallkuara“. Dhe mbi të gjitha rri roje Lovćeni, në majën e të cilit prehet poeti-princ Njegoš.

Poshtë pret deti: gati 300 kilometra bregdet adriatik me gjire, shkëmbinj dhe plazhe me rërë. Gjiri i Kotorrit depërton si një fjord thellë në male – një nga portet natyrore më të bukura të botës. Midis Podgoricës dhe Shqipërisë shtrihet Liqeni i Shkodrës, liqeni më i madh i Ballkanit, me qilima zambakësh uji, fshatra peshkatarësh dhe pelikanët e rrallë kaçurrelë.

Edhe klima nuk të lë të mërzitesh. Në bregdet mbizotëron klima mesdhetare me mbi 240 ditë me diell në vit, në brendësi vapa kontinentale, në veri dimri alpin. Kur fryn murlani nga malet ose juga sjell shi nga deti, moti ndryshon brenda pak orësh – dhe në malet e Orjenit mbi Gjirin e Kotorrit ndodhet Crkvice, një nga vendet me më shumë shi në Evropë, vetëm pak kilometra larg plazheve me diell.

Podgorica, kryeqyteti, ndodhet aty ku bashkohen Moraça dhe Ribnica. Pranë saj ndodhej qyteti iliro-romak Dokleja; në mesjetë vendi quhej Ribnica, dhe prej vitit 1474 osmanët ndërtuan këtu një kala. E shkatërruar pothuajse plotësisht në Luftën e Dytë Botërore, nga viti 1946 deri më 1992 qyteti mbante emrin Titograd – sot është i ri dhe plot jetë, me rreth 190.000 banorë, dhe vetëm një hap larg Fundinës.

Cetina, e themeluar më 1482 nga Ivan Crnojević, ishte për shekuj kryeqyteti i Malit të Zi: selia e princ-peshkopëve, më vonë e mbretit, me legata nga e gjithë Evropa. Sot mban me krenari titullin „Kryeqyteti i vjetër mbretëror“ dhe strehon manastire, muze dhe Bibliotekën Kombëtare.

Kotorri është mbi 2.000 vjeç: romakët e quanin Ascrivium, nga viti 1420 deri më 1797 i përkiste Venecias. Muret e tij ngjiten mal përpjetë për mbi 4 kilometra, katedralja e Shën Trifonit u shenjtërua më 1166 – qyteti i vjetër dhe gjiri janë pjesë e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s. Menjëherë pranë ndodhet Perasti me ishullin „Zoja e Shkëmbit“, të cilin, sipas legjendës, detarët e ngritën nga deti gur pas guri.

Budva është një nga vendbanimet më të vjetra në Adriatik – sipas legjendës e themeloi heroi grek Kadmi. Qyteti i vjetër i rrethuar me mure dhe qyteti-ishull Sveti Stefan janë sot simbolet e bregdetit. Herceg Novi u themelua më 1382 nga mbreti boshnjak Tvrtko dhe emrin ia detyron dukës – Herceg – Stjepan Vukčić Kosača; e quajnë qytetin e shkallëve dhe të mimozave.

Në Tivar rritet një ulli që thuhet se është mbi 2.000 vjeç – një nga pemët më të vjetra të Evropës. Rrënojat e Tivarit të Vjetër tregojnë për bizantinë, venecianë dhe osmanë; që nga viti 1878 Tivari i përket Malit të Zi dhe është porti i tij më i rëndësishëm. Krejt në jug ndodhet Ulqini (Ulcinj), Olcinium-i antik, një qytet me shumicë shqiptare, dikur famëkeq për detarët dhe piratët e tij – sipas legjendës, këtu thuhet se ka qenë rob madje edhe Servantesi. Sot tërheqin vizitorët Plazhi i Madh (Velika Plaža), 12 kilometra rërë, dhe ishulli Ada e Bunës.

Në brendësi ndodhet Nikshiqi, qyteti i dytë më i madh i vendit, dikur Anderba romake, i çliruar nga sundimi osman më 1877; birrën e tij e njeh çdokush në Mal të Zi. Dhe lart në veri, në rreth 1.450 metra lartësi, ndodhet Zhabljaku – qyteti më i lartë i Ballkanit dhe porta e Durmitorit.

Po njerëzit? Në Mal të Zi jetojnë rreth 620.000 vetë – malazezë, serbë, boshnjakë, shqiptarë, kroatë dhe shumë të tjerë. Ata janë ndër njerëzit më të gjatë në botë, dhe mikpritja e tyre është legjendare: kush troket në derë, merr kafe, raki dhe një vend në tryezë. Njerëzit nuk nxitohen – polako, ngadalë –, në mbrëmje dalin për xhiro në korzo, këndojnë, qeshin, grinden dhe pajtohen sërish. Pikërisht këta njerëz kanë dëshmuar për më shumë se një mijë vjet se në këto male mund të jetohet së bashku.

Udhëtimi fillon larg në lindje. Shumica e studiuesve e kërkojnë atdheun e lashtë të sllavëve në fushat e gjera midis Vistulës, Pripjatit dhe Dnjeprit – në territorin e Ukrainës, Bjellorusisë dhe Polonisë së sotme. Atëherë nuk ekzistonte ende Ukraina: grekët dhe romakët e quanin këtë tokë Sarmati ose Skithi; në hartat evropiane që nga shekulli XVI, tokat e pafundme të lindjes u quajtën më vonë Tartari. Prej këtu, në shekujt V dhe VI, fiset sllave lëvizën drejt perëndimit dhe jugut – mes tyre edhe paraardhësit e sorbëve dhe serbëve.

Rreth vitit 950 perandori bizantin Konstandini VII Porfirogjeneti shkroi një libër për të birin: De Administrando Imperio. Aty ai tregon për „serbët e papagëzuar, që quhen edhe të bardhë“, të cilët jetonin në veri, përtej Hungarisë – në një vend që më vonë u quajt Serbia e Bardhë. Pas vdekjes së princit të tyre, njëri nga dy vëllezërit, thotë ai, e çoi gjysmën e popullit në jug – te perandori Herakli (610–641), i cili u dha tokë në Ballkan.

Gjysma tjetër mbeti. Pasardhësit e tyre i njohim edhe sot: sorbët në Lusaci, rreth Baucenit – në zemër të Gjermanisë. Ata e quajnë veten Serbja, serbët e Ballkanit Srbi: është i njëjti emër i lashtë sllav. Kështu rruga e paraardhësve të çon nga Ukraina e sotme, përmes Lusacisë, deri në Mal të Zi – dhe historia e një fshati të vogël pranë Podgoricës fillon buzë Dnjeprit dhe Shpresë.

Vetë sorbët dalin herët në dritën e historisë: kronika frënge e Fredegarit përmend për vitin 631 një „Dervanus, dukë i popullit të surbëve“, i cili iu bashkua mbretërisë sllave të Samos. Për shekuj me radhë sorbët jetuan midis lumenjve Saale, Elba dhe Neisse; luftërat, presioni i kolonizimit dhe më vonë ndalimet e gjuhës së tyre i shtynë mbrapa – por ata mbetën. Sot rreth 60.000 njerëz flasin ende sorbishten e epërme dhe të poshtme, në Baucen (Budyšin) dhe në Kotbus (Chóśebuz) tabelat e vendbanimeve janë dygjuhëshe, dhe sorbët janë të njohur në Gjermani si pakicë kombëtare.

Një popull, dy rrugë: njëra pjesë mbeti buzë lumit Shpre dhe e ruajti gjuhën e vet në mes të Gjermanisë, tjetra shtegtoi përtej Danubit deri në Adriatik dhe në malet e Malit të Zi. Që të dyja, pas gati 1400 vjetësh, mbajnë ende të njëjtin emër – kjo është një nga enigmat më të bukura të Evropës.

Dhe sorbët nuk jetuan kurrë vetëm. Kur erdhën në shekujt VI dhe VII buzë Saales dhe Elbës, gjetën një tokë ku më parë kishin jetuar fise gjermanike – dhe shpejt sllavët e gjermanikët, më vonë sorbët dhe gjermanët, jetonin derë më derë. Tregtonin me njëri-tjetrin, martoheshin me njëri-tjetrin, festonin së bashku. Provën më të bukur e mbajnë deri sot në emër shumë qytete gjermane: Lajpcigu vjen nga sorbishtja Lipsk, „vendi i blinjve“, Dresdeni nga Drežďany, „njerëzit e pyllit buzë lumit“, Kemnici nga Kamjenica, „përroi i gurtë“ – dhe edhe Görlitz, Citau e Baucen kanë rrënjë sllave. Kush i ndan kështu emrat e qyteteve të veta, ka qenë për shekuj fqinj dhe mik.

Atdheu i lashtë i sllavëve midis Vistulës dhe Dnjeprit është mendimi më i përhapur shkencor. Shtegtimi i „serbëve të bardhë“ vjen nga një burim i vetëm i shekullit X dhe konsiderohet hipotezë; emri i përbashkët i serbëve dhe sorbëve është i sigurt gjuhësisht. „Tartaria“ është emër i hartave të mëvonshme, jo i kohës së shtegtimit.

Në të njëjtin libër perandori tregon edhe për kroatët e bardhë – Chrobati – që erdhën gjithashtu nga veriu dhe u vendosën buzë Adriatikut. Serbët dhe kroatët: dy popuj vëllezër me të njëjtën gjuhë, të njëjtën legjendë prejardhjeje, të njëjtin udhëtim.

Një mijë vjet më vonë, Habsburgët i kthyen fshatarët kroatë dhe serbë në ushtarë kufiri të Kufirit Ushtarak kundër osmanëve. Kalorësit kroatë luftuan në Luftën Tridhjetëvjeçare deri në Francë – shallin e tyre të lidhur rreth qafës në Paris e quanin à la croate. Kështu lindi kravata. Dhe kështu nisi edhe ajo që përshkon gjithë historinë: perandoritë e mëdha i përdornin popujt e vegjël për njëri-tjetrin dhe kundër njëri-tjetrit – në Luftën e Parë Botërore kroatët marshuan kundër Serbisë me uniformë austro-hungareze, ndërsa Vjena i mbështeste qëllimisht shqiptarët si kundërpeshë ndaj Serbisë dhe Malit të Zi.

Ku ndodhej Kroacia e Bardhë? Shumë historianë e kërkojnë në rrjedhën e sipërme të Vistulës dhe në Bohemi – në tokën rreth Krakovës së sotme. Legjenda e qytetit përmend si themelues princin Krak, i cili thuhet se mundi dragoin e Vavelit; megjithatë disa studiues e mbajnë për shumë të mundshme që në këtë zonë jetonin dikur chrobatët, para se një pjesë e tyre të shtegtonte drejt jugut. Kështu Krakova dhe Zagrebi, Vistula dhe Adriatiku do të ishin të lidhura nga i njëjti shtegtim – ashtu si Baucen dhe Podgorica.

Edhe kroatët dhe gjermanët i lidh një miqësi e gjatë: për shekuj me radhë ata bënë pjesë së bashku në perandorinë e Habsburgëve, shërbyen në të njëjtat regjimente, ndërtuan të njëjtat qytete – dhe edhe sot qindra mijëra kroatë jetojnë në Gjermani, si fqinjë, kolegë dhe miq.

Shumë kohë para ardhjes së sllavëve, këtu jetonin ilirët. Shumë i shohin si paraardhësit e shqiptarëve – kjo nuk është sqaruar plotësisht, por një gjë është e sigurt: njerëzit e maleve të Malit të Zi dhe të Shqipërisë së Veriut janë prej mijëvjeçarësh një përzierje e të gjithë atyre që kanë jetuar ndonjëherë këtu.

Vetë Kuçi janë shembulli më i mirë. Të përmendur për herë të parë më 1330 si një bashkësi shqiptare barinjsh, në shekullin XVII ata flisnin tashmë kryesisht sllavisht – e megjithatë mbetën të afërm me fiset fqinje shqiptare. Një fis, dy gjuhë, dy kisha, një nder. Kush kërkon këtu „gjak të pastër“, kërkon më kot. Mund të thuhet vetëm: Ne jemi gjithçka – dhe shumë më tepër.

Ilirët nuk ishin një popull i vetëm, por shumë fise midis Adriatikut dhe Danubit – dhe disa prej tyre themeluan mbretëri të fuqishme. Mbretëresha Teuta sundoi rreth vitit 230 p.e.s. nga Rizoni, Risani i sotëm në Gjirin e Kotorrit, dhe i bëri ballë fuqisë detare romake. Mbreti i fundit ilir, Genti, e kishte selinë në Scodra, në Shkodrën e sotme, derisa Roma e mundi më 168 p.e.s. Fare pranë Fundinës ndodhej Dokleja, qendra kryesore e fisit ilir të dokleatëve; rrënojat e saj romake qëndrojnë edhe sot në skaj të Podgoricës, dhe prej saj e ka marrë emrin principata mesjetare Duklja.

Me emrin me të cilin i njeh sot bota, shqiptarët shfaqen në shekullin XI në burimet bizantine; që në antikitet gjeografi Ptolemeu njihte një fis të quajtur „Albanoi“ me qytetin Albanopolis. Vetë ata e quajnë veten Shqiptarë dhe vendin e tyre Shqipëria – emër që shpesh shpjegohet si „vendi i shqiponjave“. Nëse shqiptarët janë pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve, nuk është sqaruar përfundimisht; e sigurt është se paraardhësit e tyre e kanë pasur shtëpinë në këto male që nga lashtësia.

Serbët nuk e pushtuan këtë tokë. Sllavët erdhën në shekujt VI dhe VII si kolonë – dhe u vendosën pranë njerëzve që jetonin tashmë këtu. Të huajt u bënë fqinjë, fqinjët u bënë familje. Për më shumë se një mijë vjet ata jetuan në paqe me njëri-tjetrin: me verë, këngë dhe valle, me dasma përtej çdo kufiri, me mikpritje dhe veprim të ndershëm – derisa në shekullin XIX politikanët filluan t’i manipulonin njerëzit kundër njëri-tjetrit.

Librat e mëdhenj të historisë tregojnë për luftëra. Jeta në fshatra tregon diçka tjetër: për besën, fjalën e shenjtë që mbahet, dhe për vëllamërinë mes familjeve dhe fiseve, përtej kufijve të gjuhës dhe fesë. Më 1613 Kuçi, Vasojeviqët, Bjelopavliqët dhe Piperët u betuan për besnikëri kundër osmanëve me fiset shqiptare Hoti, Kastrati, Kelmendi dhe Shkreli – „Lidhja e Maleve“.

Edhe sot ortodoksët, katolikët dhe myslimanët e mbajnë së bashku kryqin e Shën Gjon Vladimirit deri në malin e Rumisë. Në Betejën e Kosovës më 1389, sipas traditave të mëvonshme, pranë serbëve qëndruan edhe fisnikë shqiptarë. Dhe për dinastinë e Balshajve, që sundoi Zetën, debatohet ende nëse ishin serbë apo shqiptarë – ndoshta sepse ishin të dyja.

Nuk ishte parajsë. Kishte grindje dhe gjakmarrje – por ato ndodhnin mes vëllazërive, jo mes popujve. Shqiptari i malit fqinj ishte kumbar, kunat, vëlla i besës.

Pas Betejës së Kosovës më 1389, osmanët përparuan hap pas hapi në Ballkan. Më 1474 ndërtuan një kala në Podgoricë, më 1496 ra Principata e Zetës. Në male, megjithatë, pushteti i sulltanit mbeti i dobët: fise si Kuçi, Hoti apo Bjelopavliqët qeverisnin veten sipas ligjeve të tyre, dhe në Cetinë princ-peshkopët e mbanin gjallë lirinë e Malit të Zi.

Perandoria Osmane nuk ishte perandori vetëm e turqve. Një nga vezirët e mëdhenj më të fuqishëm të saj, Mehmed Paša Sokolović, ishte serb nga Bosnja, i cili i fali vendlindjes së tij urën e famshme të Vishegradit; familja e vezirëve të mëdhenj Köprülü (Qyprilinjtë) kishte rrënjë shqiptare. Serbë, shqiptarë, grekë, boshnjakë dhe turq i shërbyen perandorisë – dhe në qytete jetonin derë më derë: kisha, xhamia dhe sinagoga shpesh qëndronin në të njëjtën rrugë.

Pati shtypje, taksa dhe kryengritje të përgjakshme – prej tyre lindi në fund liria e Malit të Zi, e vulosur më 1878 në Berlin. E megjithatë, edhe në këta shekuj hendeqet kalonin midis sunduesve dhe të sunduarve, jo midis fqinjëve në fshat. Kafeja turke, fjala komšija për fqinjin – nga turqishtja komşu – dhe shumë këngë tregojnë edhe sot se sa thellë janë përzier këto botë.

Në verën e vitit 1876 një ushtri osmane prej rreth 40.000 vetash nën Mahmud Pashën u nis kundër Kuçit dhe Medunit. Përballë saj qëndronin rreth 5.000 luftëtarë: batalionet e Kuçit nën vojvodën Marko Miljanov, njerëzit e Ilija Plamenacit, Martiniqët, Bratonozhiqët, Ceklini dhe Ljubotinji – dhe rreth 200 luftëtarë nga Triepshi, shqiptarë katolikë, krah për krah me fqinjët e tyre malazezë.

Një mysliman malazez u zbuloi planin osman të sulmit. Kështu, ditën e Shën Ilisë, më 2 gusht 1876 (sipas kalendarit julian të asaj kohe; sipas kalendarit të sotëm më 14 gusht), ata goditën një ditë më herët. Deri në mbrëmje ushtria e madhe ishte mundur; malazezët vajtuan 279 të rënë, osmanët shumë herë më tepër. Fitorja e Fundinës konsiderohet më e shkëlqyera e asaj lufte dhe i hapi rrugën njohjes së Malit të Zi në Kongresin e Berlinit më 1878.

Ia vlen ta lexosh dy herë: kuçë ortodoksë, shqiptarë katolikë dhe një ndihmës mysliman – së bashku. Kjo është Fundina.

„Trimëria është kur mbron veten nga të tjerët. Njerëzia është kur mbron të tjerët nga vetja.“

I atribuohet Marko Miljanovit

Në Fundinë jeton prej brezash dera Perković – në formën shqipe Perkaj. Leksikoni malazez i mbiemrave e shënon vëllazërinë në Ljuhari (Fundinë) në trevën e Kuçit; të dy emrat tregojnë të njëjtin fis. Perković do të thotë „pasardhës i Perkos“, një formë përkëdhelëse e emrit Petar – Pjetër, shkëmbi. Pas vitit 1880 familjet shqiptare të zonës u detyruan të merrnin forma malazeze të mbiemrave: nga Perkaj u bë Perković.

Mbi trevën e Kuçit ngrihet madhështore kalaja e Medunit – Meteoni antik i ilirëve, për shekuj selia e fisit, e çliruar më 1877 nga Marko Miljanovi. Ajo është kalaja e Kuçit; në hijen e saj shtrihen vëllazëritë e Fundinës.

I njëjti leksikon e ruan traditën se Perkoviqët rrjedhin nga vëllezërit Đuro dhe Krsto Martinović nga Bajica pranë Cetinës, kryeqytetit të vjetër mbretëror. Martinoviqët e Bajicës ishin ndër familjet që në Malin e Zi të vjetër mbanin titullin trashëgimor të nderit Serdar – një nga gradat fisnike të Malit të Zi, krahas titujve Vojvoda dhe Knez. Brenda vetë familjes tregohet se Perkoviqët janë pasardhës të një dinastie të vjetër kalorësish.

Pas fitores mbi osmanët, shtëpia sunduese – kështu tregon familja – i dhuroi asaj tokë. Toka rreth malit mbi Fundinë është edhe sot në duart e saj, dhe fshatrat fqinjë e kanë zanafillën te pasardhësit e një Perković-i.

Pjetri, shkëmbi – emri flet vetë. Sipas traditës, burrat e familjes qëndruan në verën e vitit 1876 pranë Fundinës të fortë si shkëmbi, krah për krah me fqinjët e tyre, për lirinë e luginës së tyre.

Në Evropën Perëndimore, burra që luftonin kështu për luginën e tyre do të ishin shpallur kalorës. Në malet e Malit të Zi nuk kishte shpallje kalorësie – këtu i quajnë thjesht junaci, heronj, dhe trimëria e tyre këndohet me lahutë. Edhe sot në Mal të Zi këndohen këngë për heronjtë e Perkoviqëve të kohëve të shkuara. Titulli kalon; kënga mbetet.

Sot dera është shpërndarë larg, anembanë kontinenteve: Perkoviqë dhe Perkaj jetojnë nga Nju Jorku deri në Spanjë, në Mal të Zi, Shqipëri, Kosovë, Serbi dhe Kroaci, në Hungari dhe Bullgari, në Itali deri poshtë në jug, në Gjermani, Angli dhe në vendet skandinave, në Rusi dhe në Ukrainën e sotme. Kudo që jetojnë – rrënjët e tyre të çojnë përsëri te fshati i vogël nën kalanë e Medunit.

Kështu Perkoviqët janë një derë e vjetër fisnike e nderit: rangu i tyre nuk vjen nga dokumentet e oborreve të huaja, por nga e vetmja gjë që kishte vlerë në Malin e Zi të vjetër – čojstvo i junaštvo, njerëzia dhe trimëria, dhe fjala e dhënë që mbahet. Serbë, shqiptarë, ilirë? Ata janë ajo që është kjo tokë: një përzierje shekujsh bashkëjetese paqësore.

E dokumentuar: vëllazëria Perković/Perkaj në Fundinë (leksikoni i mbiemrave „Prezimena u Crnoj Gori“) dhe grada Serdar e Martinoviqëve. Tradita familjare: prejardhja nga Martinoviqët e Bajicës, dinastia e kalorësve dhe dhurimi i tokës pas vitit 1876; pronësia e tokës vazhdon edhe sot.

Në shekullin XIX në Ballkan erdhi një fjalë e re: komb. Fuqitë e mëdha – Vjena, Shën Petersburgu, Stambolli, më vonë Berlini – vizatuan kufij në harta që asnjë bari nuk i kishte parë ndonjëherë. Më 1878, në Kongresin e Berlinit, u vendos për fshatra emrat e të cilave diplomatët nuk dinin as t’i shqiptonin. Programe si Načertanije serbe (1844) dhe Lidhja e Prizrenit (1878) i kthyen fqinjët në kundërshtarë.

Në shekullin XX loja u përsërit – së fundi në vitet 1990, kur u shpërbë Jugosllavia. Politikanë dhe nacionalistë ndezën qëllimisht, përmes gazetave, radios dhe televizionit, frikën nga fqinji, për të fituar pushtet dhe tokë. Në Kosovë, në Bosnjë, në Kroaci çmimin e paguan njerëzit e thjeshtë – serbë, shqiptarë, kroatë, boshnjakë. Asnjëri prej tyre nuk e kishte dashur këtë.

Kjo është receta më e vjetër e pushtetit: Divide et impera – përça dhe sundo. Kush i kthen njerëzit kundër njëri-tjetrit, nuk ka më nevojë t’i sundojë vetë. Dhe historinë që hyri më pas në tekstet shkollore e shkruan – si gjithmonë – fitimtarët.

Dhe deri sot asgjë nuk ka ndryshuar. Kudo në botë mediat janë në duart e të fuqishmëve – dhe përdoren për t’i drejtuar dhe manipuluar njerëzit edhe më tej. Këshilla ime: lini gazetat, fikni lajmet – edhe ato të transmetuesit publik – dhe vini në dyshim gjithçka, vërtet gjithçka, me shumë kujdes.

Edhe të fuqishmit e kësaj bote do ta kuptojnë një ditë se e gjithë kjo nuk ka kuptim. Edhe ata do të gjykohen, nëse nuk e kuptojnë se kurrë nuk do të kenë mjaftueshëm. Vetëm dashuria – dashuria për të gjitha qeniet e gjalla – mund ta mbushë vrimën e zezë brenda tyre, që i shtyp dhe përmes së cilës një ditë do të shuheshin e do të zhdukeshin në asgjë. Dashuria e mbush atë me një forcë që jeton përjetë – dhe me një emër që mbetet i paharruar.

Çdo fëmijë, çdo grua, çdo burrë në këto male mban brenda vetes serbë dhe shqiptarë, ilirë dhe sllavë, katolikë, ortodoksë dhe myslimanë. Ne jemi gjithçka – dhe shumë më tepër. Ashtu si çdo njeri në këtë botë.

Ne njerëzit duam të gjithë vetëm një gjë: të zgjohemi në mëngjes, ta jetojmë ditën me më të dashurit tanë, të festojmë, të jemi të gëzuar dhe të lumtur – ashtu siç ishim si fëmijë. Urrejtja u mboll. Ajo nuk është trashëgimia jonë. Duhet t’i vijë më në fund fundi.

Fundina do të thotë „fund“. Le të jetë fundi i urrejtjes – dhe fillimi i diçkaje të re.